Portret van Egbertus Rentinck

Toen de voormalige koster van de RK H. Nicolaasparochie (nu deel van de H. Christoffelparochie), Bert Klappe, de pastorie als woning betrok trof hij op de zolder enkele zeer verwaarloosde schilderijen aan. Er was weinig belangstelling voor van de kant van het kerkbestuur: er was toch geen geld om ze op te knappen, en het leek niets bijzonders.

Bij een inventarisatie in 1988 door drs. te Poel van het bisdom werd door hem geschreven: 'Restauratie: Van het paneel is het linkerdeel losgeraakt. Dit voor Vollenhove belangrijk portret mag niet verloren gaan; dient zo spoedig mogelijk te worden gerestaureerd !!!'

Egbertus Rentinck, 1659 Het duurde tot eind 2002 dat via het bisdom, waarvan adviseurs betrokken waren bij een verbouwing van de kerk en de restauratie van de kapel op het kerkhof, een deskundige de zaak kwam opnemen. Hieronder staan zijn bevindingen. Het belangrijkste schilderij was dat van Egbertus Rentinck, een telg uit een voorname familie die ook na de Reformatie Rooms-Katholiek gebleven was. Rentinck is hier op een leeftijd van 22 jaar weergegeven, vermoedelijk ter gelegenheid van zijn promotie aan de Universiteit van Leiden waar hij toen twee jaar studeerde.

Het schilderij, groot 54 x 65 cm is met olieverf op een houten paneel geschilderd in 1659.
Egbertus Rentinck is 'ten halve lijve' naar links voorgesteld, terwijl hij de toeschouwer aankijkt. In de linkerhand heeft hij een geopend boek, mogelijk zijn dissertatie. Linksonder is een doodshoofd weergegeven en linksboven hangt een banderol waarop de volgende tekst staat:

Emicat ex vultu profusa e pectore virtus
Exprimit id facies corda quod intus habent
Aspice si dubites: liber hic, crux, mortis imago,
An non designant omne quod intra (latet, (??))
Nam liber hic pro[d]it doctrinam mente [inclu]sam EGBERTI RENTINCK crux & imago (s…..)
H.A. Bannier cons(criptor??)

De vertaling hiervan zou de volgende zijn:

Van het gelaat licht op, voortstromend uit de borst, de deugd. Het gezicht drukt datgene uit wat harten in zich hebben. Ziet, mocht ge twijfelen: dit boek, het kruis, het doodsbeeld of ze niet duiden op alles wat binnen (verborgen is,) want dit boek (onthult] de leer die in de geest (besloten ligt). VAN EGBERTUS RENTINCK: het kruis & het ( ) beeld. H.A. Bannier medes(chrijver??)

Het is niet duidelijk waar deze laatste afkorting op slaat, mogelijk conscriptor = medeschrijver (van de dissertatie? Beiden zijn tegelijkertijd in Leiden met de studie begonnen). Op het boek staat : 'Lib.ll.Tit.XX...', boek 2 titel ....en twintig, daaronder 'de sangui(ne?) ', over het bloed (van Christus?). Uit het boek komt een rode band of lint met een goudkleurige ring eraan (is dit een symbool dat hoort bij een dissertatie uit die tijd? Vergelijk de 'bul' van tegenwoordig!).

Dit schilderij werd tot nu toe nog al eens geïnterpreteerd als het portret van de Rentinck die in de jaren 1630 onderdak verleende aan de priester Arnold Waeijer. Bij nadere beschouwing blijkt dit op een misverstand te berusten. Toch is er een connectie met de familie Rentinck in Vollenhove. Gezien het opschrift, en ook gezien de leeftijd van de voorgestelde op het schilderij, gaat het hier niet om de rechtsgeleerde Nicolaas Rentinck (1597-1659), maar om Egbertus Rentinck, diens zoon, en de kleinzoon van de Egbertus Rentinck (1550-1625) die tot plm. 1621 stadssecretaris was.

detail portretschilderij Rentinck, 1659 'Over het bloed', zegt de hoofdstuktitel van het boek dat Rentinck op het portret leest. De slecht leesbare tekst op het 'tekstvel' lijkt weer te geven dat Rentinck de auteur is van een devotioneel werkje over 'Het Kruis'. Dit zou inderdaad aansluiten bij veel van de piëtistische gebedenboekjes die sedert de middeleeuwen in omloop waren. Als vast onderdeel hadden deze werkjes een hoofdstukje over de bloedstorting van Jezus aan het kruis, hetgeen dan weer de hoofdstuktitel 'De Sangui' zou verklaren.

Ook lijkt het duidelijk te zijn dat de families Rentinck en Bannier de voornaamste katholieke families in Vollenhove waren, en elkaar goed kenden. Dit niet alleen gezien het door beide families onderbrengen van pastoor Waeijer, maar ook het auteurschap van H. A. Bannier (de in 1635 geboren zoon van Lambertus Bannier die in verband met Nicolaas Rentinck wordt genoemd door Waeijer) van de opdrachttekst in het portret, die vanaf 1657 ook in Leiden studeerde. In het milieu van devote katholieken te Vollenhove moeten deze farnilies een voor wat betreft het sociale en geestelijke leven een grote rol hebben gespeeld.

Het schilderij is deels een vanitasvoorstelling (doodshoofd) waarbij Egbertus Rentinck zich als een katholieke piëtist heeft laten afbeelden door een onbekend schilder. Rentinck heeft een devoot werkje (vermoedelijk zijn dissertatie) in handen, en is weergegeven in zwarte kledij, niet alleen voornaam, maar bijna Hollands-puriteins (betreft het hier mogelijk de traditionele kleding, die toen bij een promotie werd gedragen, zoals nu een rokkostuum?). Het tekstvel boven hem, eert Rentinck als een godsdienstig man en blijkbaar als auteur. Aardig is overigens dat in het kader van de beeldtraditie, het zeventiende eeuwse portret van de lezende Thomas a Kempis door T. Mensinck, en het onderhavige portret, in ieder geval qua houding overeenkomen.

Is dit schilderij van enige waarde?

'Het schilderij is gemaakt door een onbekend kunstenaar. De datum is evenwel bekend, 1659. Als schilderkunstig voortbrengsel is het te beschouwen als een niet uitzonderlijk voorbeeld van zeventiende-eeuwse portretschilderkunst, waarschijnlijk door een lokaal kunstenaar.', schreef de adviseur van het bisdom. In een artikel in Kondschap (juni 2010) doet mr. P.L.Goutbeek zijn visie over dit schilderij uit de doeken. Hij legt en passant een link naar een ander schilderij dat op de eerdergenoemde zolder was gevonden, een schilderij van een paard en een hond in een landschap. Dat schilderij werd in 2008 toegeschreven aan Pieter Verbeecq / Verbeeck, die zwager van Egbert Rentinck geweest zou zijn als hij niet eerder (in 1654) was overleden. Rentinck trouwde namelijk met Emerentia van Berestyn, zuster van Elisabeth van Berestyn, weduwe van Pieter Verbeeck. De broer van Emerentia, de andere zwager dus van Egbert, was een bekend landschapschilder. Tenslotte mag niet onvermeld blijven dat Emerentia zelf, dus de echtgenote van Rentinck, werd geschilderd door Frans Hals - welk schilderij in 1885 door de rijke familie Berenstyn voor grof geld werd verkocht aan het Louvre. Het geld was bestemd voor het Berenstyn-hofje, waar - mogelijk al ten tijde van Egbert / Ernestina - o.a. de schatrijke non Hillegond Gerritsdochter woonde. Het is duidelijk dat Egbert (ook) in Haarlem / Leiden in welgestelde (dus gedoogde?) Rooms-Katholieke kringen verkeerde. Het waren kringen van schilders, waarin mogelijk ook de onbekende schilder bevindt wiens naam begint met JB en eindigt op nck.

De voorstelling en de voorgestelde zijn wel degelijk van belang en van interesse. De voorgestelde, Egbertus Rentinck, en de maker van het eredicht op het 'tekstvel', H.A. Bannier (zonen van respectievelijk Nicolaas Rentinck en Lambertus Bannier), maken dit schilderij tot een bewijsstuk van de verbindingen tussen de families Bannier en Rentinck welke blijkbaar gedurende twee generaties intens zijn geweest, met als tussenschakel de katholieke kerk (als idee en als locatie).

Het schilderij, en vermoedelijk ook dat van Verbeeck (paard en hond), zijn waarschijnlijk in Vollenhove terecht gekomen bij Susanna Rentinck, als erfgename van haar broer (diens vrouw was vooroverleden, en ze hadden alleen een vroeg overleden dochter). Bij haar overlijden in 1701 was er niemand van de nabij familie meer in leven. Het huis in Vollenhove - vermoedelijk met inventaris! - ging naar de kerk, overige bezittingen gingen naar aangetrouwde neven in Oldeholtpade, waar haar moeder vandaan kwam (een nakomeling, Titus Brandsma, is zalig verklaard in 1985).

In de nog te schrijven geschiedenis van de contrareformatie te Vollenhove, vormt het onderhavige portret een uiterst belangrijk onderdeel dat 'smoel' geeft aan de geschiedenis van het zeventiende-eeuws katholicisme, niet alleen in Vollenhove, maar in Overijssel, een geschiedenis die in het grotere verband kan worden gebracht van heel Nederland.